Võ thuật Việt Nam và khoảng trống dữ liệu chưa được gọi tên

Buổi cân ký ở Osaka khép lại lúc chín giờ sáng. Bảng điện tử hiện đủ số cân của từng võ sĩ, nhưng cột ghi lịch sử chấn thương, số lần rút nước và quãng nghỉ giữa các trận đều để trắng. Tôi hỏi ban tổ chức về võ sĩ gốc Việt trong thẻ đấu ấy: cậu từng rách gân kheo chưa, từng phải nhập viện vì cắt nước chưa, lần gần nhất nghỉ thi đấu là khi nào. Không ai trả lời được. Họ có tên, có quốc tịch, có số cân, và không có gì khác.

Khoảnh khắc đó khiến tôi nhớ một bài toán mình từng thử dựng vài năm trước. Tôi mở một tệp dữ liệu về các võ sĩ trẻ Đông Nam Á, định chạy vài phép so sánh đơn giản. Tệp trống. Không tên, không giải đấu, không hạng cân, không bản ghi trận. Tôi có hai lựa chọn: bịa ra một kết luận nghe hợp lý, hoặc ghi đúng hai chữ “không đủ dữ liệu”. Tôi chọn cách thứ hai và mất thêm ba tuần dựng lại phần nền. Từ đó, mỗi lần ngồi vào bàn, tôi tự hỏi trước tiên: mình đang phân tích dữ liệu, hay đang trang trí cho một khoảng trống?

Võ thuật Việt Nam hiện nằm giữa hai thái cực. Số võ sĩ bước ra đấu trường khu vực và châu lục tăng rõ rệt. Boxing có những tay đấm từng giành đai châu Á. Muay Thai có gương mặt quen trên sàn Thái Lan. Các giải MMA trong nước đã tổ chức đều đặn theo tháng, kéo theo một lớp võ sĩ trẻ chuyển từ nghiệp dư sang chuyên nghiệp. Ở đầu bên kia, hạ tầng dữ liệu gần như không tồn tại. Không có cơ sở dữ liệu chấn thương công khai. Không có bảng thống kê chuẩn hóa theo hiệp. Không có hồ sơ cân ký lưu qua nhiều mùa.

Tôi làm việc tại Nhật Bản, nơi mỗi thẻ đấu, kể cả một sự kiện nhỏ ở nhà thi đấu quận, đều kèm bảng dữ liệu riêng. Trên bảng ấy có SLpM, số đòn hiệu quả tung ra mỗi phút, và SApM, số đòn phải nhận mỗi phút. Có tỷ lệ kết thúc trận trước giới hạn thời gian. Có thời lượng kiểm soát thế trận. Có lịch sử cân ký của từng người qua từng lần lên sàn.

Những con số đó không thay thế được trận đấu. Mọi con số đều nói thật, nhưng trận đấu không bao giờ nói hết. Chúng chỉ làm một việc: cho phép người viết đặt câu hỏi đúng chỗ, và nhận ra chỗ mình chưa có gì để hỏi.

Một ví dụ cụ thể. Ở hạng nhẹ nam, võ sĩ có SApM tăng dần qua ba trận liên tiếp trong khi số đòn tung ra không đổi thường đang suy giảm khả năng phòng ngự, chứ không phải hụt thể lực. Ở hạng nữ, võ sĩ giảm khoảng 6% khối lượng cơ thể trong 48 giờ trước cân ký có nguy cơ chấn thương cơ cao hơn nhóm giảm dưới 4%. Những tín hiệu kiểu này chỉ đọc được khi có dữ liệu nền. Không có nền, người ta chuyển sang kể chuyện: thần đồng, ngôi sao, bất bại. Nhãn dán thay cho phân tích.

Phần kinh tế cũng vậy. Theo các bảng công bố công khai của giới MMA và quyền anh quốc tế, tỷ lệ chia doanh thu cho võ sĩ ở nhiều giải MMA lớn thường ở mức dưới 20 phần trăm, trong khi quyền anh đỉnh cao có thể vượt 50 phần trăm, và các giải thể thao đồng đội dao động quanh 50 phần trăm. Thù lao khởi điểm của một võ sĩ mới thường rơi vào khoảng 10.000 đến 20.000 đô la Mỹ mỗi trận, trong khi chi phí tập luyện, dinh dưỡng và y tế cho một trại tám tuần có thể ngốn phần lớn khoản đó. Ở Việt Nam, gần như không ai công bố con số. Không công bố thì không ai kiểm tra được, và không ai kiểm tra được thì mọi tranh luận về đãi ngộ chỉ còn là cảm tính.

Sức khỏe là chỗ trả giá rõ nhất. Cắt nước là điểm mù chết người: suy thận, tiêu cơ vân, ngất tại bàn cân. Đây là loại thông tin mất giá nhanh nhất, vì giá trị của nó nằm ở vài giờ trước và sau lúc cân. Chấn thương không nổ trong một trận, nó âm thầm nợ qua nhiều mùa. Một võ sĩ nghỉ sáu tuần vì bong gân cổ chân rồi quay lại sớm hai tuần sẽ để lại khoản nợ mà hai năm sau mới đến hạn thanh toán. Không có hồ sơ, khoản nợ ấy vô hình cho tới khi nó thành một cú gục trước ống kính.

Rồi đến chuyện dài hạn. Chấn thương não tích lũy, số lần bị đánh gục, quãng nghỉ y tế bắt buộc sau mỗi trận, những thứ này quyết định một võ sĩ còn đánh được bao lâu và sống thế nào sau khi giải nghệ. Tuổi nghề của một võ sĩ chuyên nghiệp ngắn hơn cầu thủ bóng đá. Nhưng ở ta, hệ thống đào tạo trẻ và hỗ trợ hậu giải nghệ gần như bằng không. Thu nhập cả sự nghiệp dồn vào một cửa sổ ba đến năm năm, rồi sau đó là khoảng trống không có hợp đồng, không lương hưu, không nghiệp đoàn.

Điều phản trực giác nằm ở đây: một bộ dữ liệu đầy nhưng sai còn nguy hiểm hơn một bộ dữ liệu trống. Khi ai đó dựng cho tôi một bảng thống kê đẹp về một võ sĩ mà không nêu nguồn, tôi không có thêm thông tin, tôi có thêm một giả định phải gỡ. Trống thì người đọc biết mình đang đứng trên nền rỗng. Đầy mà sai thì họ tưởng đang đứng trên sàn bê tông.

Cùng lý do ấy, tôi từ chối gộp ba hệ khác nhau vào một khung phân tích. Bài quyền được chấm theo độ khó và chất lượng biểu diễn, ở đó không tồn tại khái niệm “kết thúc trận”. Sanda có đòn đấm, đòn đá và đòn vật, tính điểm theo luật riêng. MMA dùng bộ luật thống nhất với thời gian kiểm soát và các tư thế khóa siết. Áp logic thắng thua của MMA lên một bài quyền sẽ tạo ra kết luận sai về bản chất, nghe rất chuyên nghiệp và hoàn toàn vô nghĩa.

Ba mươi năm trong nghề, tôi tin con người lặp lại, còn trận đấu thì trốn thoát. Người viết chỉ bắt được phần lặp lại nếu có dữ liệu để đối chiếu qua nhiều mùa, và chỉ nhận ra phần trốn thoát nếu chịu ngồi lại xem đủ nhiều trận. Bản đồ không phải lãnh thổ; dữ liệu không phải trận đấu.

Nếu phải chọn một việc để làm trong mùa giải tới, tôi không chọn thêm bài bình luận. Tôi chọn dựng một cuốn nhật ký xác minh: mỗi võ sĩ một trang, mỗi trang ba nguồn độc lập đến từ ba thị trường khác nhau, và một dòng trống có chủ đích ở chỗ dữ liệu chưa lên tiếng. Dòng trống đó không phải chỗ để trang trí bằng cảm xúc. Nó là chỗ để gọi tên sự im lặng.